Gdy w transporcie międzynarodowym dochodzi do szkody w ładunku, zleceniodawca musi w pierwszej kolejności ustalić, kto formalnie odpowiada za jej naprawienie: spedytor, z którym podpisał umowę, czy przewoźnik, który fizycznie wykonał przewóz. To nie jest pytanie czysto teoretyczne, ponieważ oba te podmioty odpowiadają na zupełnie innych zasadach prawnych, a pomylenie adresata roszczenia bywa najczęstszą przyczyną przegranych sporów odszkodowawczych. W artykule o odpowiedzialności przewoźnika według Konwencji CMR omówiliśmy zasady rządzące samym wykonawcą przewozu. Tym razem pokazujemy, czym różni się od niej odpowiedzialność spedytora działającego na podstawie umowy spedycji z polskiego Kodeksu cywilnego, oraz kiedy spedytor sam staje się przewoźnikiem w rozumieniu prawa.
Umowa spedycji według Kodeksu cywilnego
Umowę spedycji reguluje Kodeks cywilny w art. 794-804. Zgodnie z art. 794 § 1 k.c. przez umowę spedycji spedytor zobowiązuje się za wynagrodzeniem, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, do wysyłania lub odbioru przesyłki albo do dokonania innych usług związanych z jej przewozem. Kluczowe jest tu rozróżnienie przedmiotu zobowiązania: spedytor nie zobowiązuje się do samego przewiezienia towaru, lecz do zorganizowania tego przewozu, w tym m.in. do wyboru przewoźnika, zawarcia z nim umowy przewozu, przygotowania dokumentów czy dopełnienia formalności celnych. Odpowiedzialność spedytora ma więc charakter odpowiedzialności za należytą staranność przy organizacji przewozu (odpowiedzialność na zasadzie winy, choć z domniemaniem winy w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania, zgodnie z ogólnymi zasadami art. 471 k.c.), a nie za sam skutek w postaci bezpiecznego dowiezienia towaru.
Na czym polega odpowiedzialność za wybór przewoźnika (due diligence)
W praktyce najważniejszym obowiązkiem spedytora jest staranny dobór podwykonawców, czyli przewoźników i dalszych spedytorów, którym powierza wykonanie przewozu. Jeśli spedytor wybierze przewoźnika bez elementarnej weryfikacji (np. bez sprawdzenia, czy przewoźnik ma aktualną licencję, ważne ubezpieczenie OCP czy wiarygodną historię wykonanych zleceń), a szkoda wynika z niewypłacalności lub nierzetelności tego podwykonawcy, spedytor może ponieść odpowiedzialność za tzw. culpa in eligendo, czyli winę w wyborze. Z drugiej strony, jeśli spedytor dochował należytej staranności przy wyborze przewoźnika, a szkoda powstała wyłącznie z winy tego przewoźnika podczas samego transportu, odpowiedzialność odszkodowawcza wobec zleceniodawcy zasadniczo przechodzi na przewoźnika, a rola spedytora ogranicza się do pomocy w dochodzeniu roszczenia z regresu lub cesji praw. To zasadnicza różnica względem przewoźnika, który odpowiada niezależnie od tego, czy dochował staranności, ponieważ jego odpowiedzialność z Konwencji CMR opiera się na zasadzie ryzyka.
Spedytor jako przewoźnik umowny
Sytuacja komplikuje się, gdy spedytor sam wykonuje przewóz własnym środkiem transportu albo, co zdarza się częściej, przyjmuje na siebie pełną odpowiedzialność za wykonanie przewozu tak, jakby był przewoźnikiem. Art. 800 k.c. przewiduje wprost, że spedytor może podjąć się przewozu przesyłki na zasadach ogólnych o umowie przewozu, a wtedy ponosi odpowiedzialność przewoźnika, nie zaś odpowiedzialność spedytora. W transporcie międzynarodowym oznacza to, że taki podmiot, określany w praktyce jako „przewoźnik umowny”, odpowiada wobec zleceniodawcy na zasadach Konwencji CMR, a więc na zasadzie ryzyka i z limitem 8,33 SDR za kilogram brakującej wagi brutto, dokładnie tak samo jak przewoźnik faktyczny. Do przyjęcia roli przewoźnika umownego dochodzi też wtedy, gdy spedytor w praktyce działa jak organizator całego łańcucha przewozu i pobiera wynagrodzenie ryczałtowe obejmujące fracht, a nie tylko prowizję za usługi spedycyjne, co sądy traktują jako istotną przesłankę przemawiającą za kwalifikacją jego roli jako przewoźnika, a nie spedytora.
Do kogo kierować roszczenie przy szkodzie w ładunku
Z punktu widzenia zleceniodawcy kluczowe jest ustalenie, jaką rolę pełnił dany podmiot w konkretnym zleceniu, ponieważ od tego zależy podstawa prawna roszczenia, termin przedawnienia oraz sposób liczenia odszkodowania. Jeżeli w umowie i w dokumentach przewozowych podmiot występuje jako spedytor, a przewóz faktycznie wykonał inny, wskazany z imienia i nazwiska lub nazwy przewoźnik, roszczenie o odszkodowanie za szkodę w ładunku powstałą w trakcie przewozu kieruje się zasadniczo do przewoźnika na podstawie Konwencji CMR, a wobec spedytora można dochodzić roszczeń tylko w zakresie jego własnych zaniedbań organizacyjnych. Jeżeli natomiast spedytor działał jako przewoźnik umowny, czyli przyjął na siebie odpowiedzialność za cały przewóz, roszczenie kieruje się bezpośrednio do niego na zasadach analogicznych do odpowiedzialności przewoźnika. W praktyce dokumentem rozstrzygającym bywa list przewozowy CMR, ponieważ to w nim widnieją dane faktycznego przewoźnika, a niezgodność między umową spedycji a treścią listu przewozowego jest częstym źródłem sporów o to, kto ponosi odpowiedzialność.
| Kryterium | Spedytor (umowa spedycji, art. 794-804 k.c.) | Przewoźnik (Konwencja CMR) |
|---|---|---|
| Podstawa prawna | Kodeks cywilny, umowa spedycji | Konwencja CMR z 1956 r. |
| Przedmiot zobowiązania | Zorganizowanie przewozu (wybór przewoźnika, dokumenty, formalności) | Faktyczne wykonanie przewozu towaru |
| Zasada odpowiedzialności | Zasada winy (domniemanie winy w niewykonaniu zobowiązania, art. 471 k.c.) | Zasada ryzyka (odpowiedzialność niezależna od winy) |
| Zakres typowej odpowiedzialności | Należyta staranność przy wyborze i nadzorze nad przewoźnikiem (culpa in eligendo) | Zaginięcie, uszkodzenie towaru i opóźnienie dostawy w czasie przewozu |
| Limit odszkodowania | Brak ustawowego limitu kwotowego w k.c. (możliwe ograniczenia umowne, np. w OWU) | 8,33 SDR za kilogram brakującej wagi brutto (art. 23 CMR) |
| Gdy sam wykonuje przewóz | Staje się przewoźnikiem umownym (art. 800 k.c.) i odpowiada jak przewoźnik | nie dotyczy |
Znaczenie ubezpieczenia i praktyczne wnioski dla zleceniodawcy
Ponieważ zakres i zasady odpowiedzialności spedytora oraz przewoźnika są tak różne, różni się też charakter ubezpieczeń, które te podmioty powinny posiadać. Spedytorzy zwykle legitymują się polisą OC spedytora (OCS), obejmującą przede wszystkim szkody wynikające z błędów organizacyjnych, dokumentacyjnych czy z niewłaściwego wyboru podwykonawcy, natomiast przewoźnicy i spedytorzy działający jako przewoźnicy umowni powinni mieć ubezpieczenie OCP, dopasowane do limitów wynikających z Konwencji CMR. Zleceniodawca, zanim podpisze umowę, powinien więc nie tylko sprawdzić, czy kontrahent ma jakiekolwiek ubezpieczenie, ale też czy jego rodzaj odpowiada faktycznie pełnionej roli w łańcuchu transportowym, ponieważ posiadanie samej polisy OCS nie pomoże w dochodzeniu roszczenia, jeśli kontrahent w danym zleceniu działał w istocie jak przewoźnik. Dodatkowym zabezpieczeniem interesu właściciela towaru, niezależnym od tego sporu kompetencyjnego, pozostaje własne ubezpieczenie cargo, które wypłaca odszkodowanie bez konieczności ustalania z góry, czy winę za szkodę ponosi spedytor, czy przewoźnik.
Źródła
- Sejm RP / OpenLEX, Kodeks cywilny, „Umowa spedycji”, art. 794 – sip.lex.pl
- Przepisy.Gofin.pl, „Umowa spedycji – Kodeks cywilny, art. 794-804” – przepisy.gofin.pl
- trans.info, „Odpowiedzialność spedytora vs. odpowiedzialność przewoźnika – najważniejsze różnice” – trans.info
- Log24.pl, „Spedytor jako przewoźnik umowny” – log24.pl
- TC Kancelaria Prawna, „Kiedy odpowiedzialność ponosi przewoźnik, a kiedy spedytor?” – tckancelaria.eu
- KT LEGALTRANS, „Jak kształtuje się odpowiedzialność spedytora?” – kt-legaltrans.pl
