Transport żywych zwierząt, na przykład bydła, koni czy drobiu, w relacjach wykraczających poza Unię Europejską rządzi się zupełnie innym reżimem prawnym niż standardowy przewóz towarów, a nawet innym niż przewóz produktów pochodzenia zwierzęcego. O ile eksport mięsa czy nabiału wymaga świadectwa zdrowia dla produktu, o tyle wywóz żywych zwierząt wymaga spełnienia wymogów dobrostanu przez cały czas trwania podróży, odrębnej autoryzacji przewoźnika, przeszkolonej obsługi oraz dokumentacji potwierdzającej trasę i planowane postoje. Podstawą prawną w Unii Europejskiej pozostaje rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2005 w sprawie ochrony zwierząt podczas transportu, które obowiązuje również wtedy, gdy trasa kończy się poza granicami Wspólnoty, aż do miejsca pierwszego rozładunku w kraju trzecim. Przewoźnicy realizujący takie zlecenia, na przykład wywóz bydła hodowlanego czy koni sportowych do krajów spoza UE, muszą więc traktować dobrostan zwierząt jako odrębny obszar zgodności, wymagający przygotowania jeszcze przed podpisaniem umowy przewozu, a nie dopiero na etapie załadunku.
Autoryzacja przewoźnika: typ 1 i typ 2
Każdy podmiot przewożący zwierzęta kręgowe w celach komercyjnych na odległość powyżej 65 kilometrów musi posiadać autoryzację przewoźnika wydawaną przez właściwy organ (w Polsce powiatowego lekarza weterynarii). Rozporządzenie 1/2005 rozróżnia dwa poziomy takiej autoryzacji. Autoryzacja typu 1, wynikająca z artykułu 10, obejmuje przewozy trwające do 8 godzin i wiąże się z prostszymi wymogami formalnymi. Autoryzacja typu 2, wynikająca z artykułu 11, dotyczy przewozów długich, czyli trwających ponad 8 godzin, i jest warunkiem koniecznym do realizacji transportu zwierząt poza Unię Europejską na dłuższych trasach. Uzyskanie autoryzacji typu 2 wymaga dodatkowo świadectwa zatwierdzenia środka transportu oraz udokumentowania, że kierowcy i opiekunowie zwierząt posiadają odpowiednie świadectwa kwalifikacji. Rejestry przewoźników posiadających obie autoryzacje prowadzą właściwe organy weterynaryjne państw członkowskich i są jawne.
Świadectwo kwalifikacji kierowcy i opiekuna zwierząt
Kierowcy oraz opiekunowie obsługujący zwierzęta podczas przewozów objętych rozporządzeniem 1/2005 muszą posiadać świadectwo kwalifikacji potwierdzające ukończenie odpowiedniego szkolenia i zdanie egzaminu z zakresu postępowania ze zwierzętami, udzielania pierwszej pomocy i obsługi wyposażenia pojazdu. Dokument ten jest wymagany niezależnie od tego, czy przewóz jest krótki, czy długi, gdy dotyczy koniowatych, bydła, owiec, kóz, świń lub drobiu. Brak ważnego świadectwa u osoby faktycznie obsługującej zwierzęta jest jedną z najczęstszych przyczyn zatrzymania transportu podczas kontroli drogowej lub granicznej, dlatego przewoźnicy powinni traktować to jako dokument równie krytyczny jak licencja transportowa czy uprawnienia opisane w artykule o tachografach i czasie pracy kierowców, ponieważ kontrolerzy weterynaryjni na granicach zewnętrznych UE rutynowo sprawdzają oba rodzaje dokumentów jednocześnie.
Dziennik podróży (journey log) dla długich tras
Dla przewozów długich, trwających powyżej 8 godzin, obowiązkowe jest prowadzenie dziennika podróży, w którym przewoźnik z wyprzedzeniem planuje trasę, miejsca postojów, punkty kontroli oraz szacowany czas przekroczenia granicy zewnętrznej Unii. Dziennik musi zostać przedstawiony właściwemu organowi do zatwierdzenia przed rozpoczęciem transportu, a po zakończeniu podróży jego kopia z faktycznym przebiegiem trasy wraca do organu, który go zatwierdził. Na potrzeby długich tras funkcjonują również punkty kontrolne (control posts), w których zwierzęta mogą zostać rozładowane, nakarmione, napojone i odpoczywają przez wymagany czas, zanim transport zostanie wznowiony. Rzetelne prowadzenie dziennika podróży jest jednym z pierwszych elementów sprawdzanych przez lekarza weterynarii na przejściu granicznym, a rozbieżności między planem a rzeczywistym przebiegiem trasy niemal zawsze skutkują dodatkową kontrolą.
Wymogi wobec pojazdu i gęstości załadunku
Pojazd wykorzystywany do długich przewozów musi posiadać świadectwo zatwierdzenia potwierdzające, że spełnia dodatkowe wymogi konstrukcyjne: odpowiednią wentylację niezależną od prędkości jazdy, system pojenia zwierząt dostępny w trakcie jazdy, podłogę antypoślizgową oraz urządzenia do monitorowania temperatury z możliwością rejestracji odczytów, jeśli przewóz obejmuje trasę powyżej 8 godzin. Gęstość załadunku, czyli powierzchnia przypadająca na jedno zwierzę, jest ściśle określona w załączniku do rozporządzenia i różni się w zależności od gatunku, wagi zwierzęcia oraz pory roku. Poniższa tabela pokazuje orientacyjne różnice w maksymalnym czasie jazdy między postojami w zależności od gatunku, co bezpośrednio wpływa na planowanie trasy i liczbę wymaganych przystanków.
| Gatunek | Maksymalny czas jazdy do pierwszego odpoczynku | Wymagany odpoczynek | Dalsza jazda |
|---|---|---|---|
| Bydło, owce, kozy (dorosłe) | 14 godzin | min. 1 godzina (pojenie, karmienie) | kolejne 14 godzin, potem 24 godziny odpoczynku |
| Świnie | 24 godziny | ciągły dostęp do wody podczas jazdy | po 24 godzinach wymagany pełny odpoczynek |
| Koniowate | 24 godziny | woda i pasza co 8 godzin | po 24 godzinach wymagany pełny odpoczynek |
| Młode zwierzęta niedoodstawione | 9 godzin | min. 1 godzina (pojenie, karmienie) | kolejne 9 godzin, potem odpoczynek |
Kontrole weterynaryjne na granicy zewnętrznej i konsekwencje przekroczenia limitów
Wywóz żywych zwierząt poza Unię Europejską wymaga świadectwa zdrowia zwierząt wystawianego przez urzędowego lekarza weterynarii, odrębnego od świadectw fitosanitarnych i weterynaryjnych stosowanych przy eksporcie produktów pochodzenia zwierzęcego, które opisaliśmy w artykule o świadectwach fitosanitarnych i weterynaryjnych w eksporcie. Na granicy zewnętrznej UE transport zwierząt żywych podlega dodatkowej kontroli, obejmującej weryfikację dziennika podróży, stanu zdrowia i kondycji zwierząt oraz zgodności pojazdu ze świadectwem zatwierdzenia. Jeśli kontrola wykaże, że dopuszczalny czas jazdy został przekroczony albo zwierzęta podróżują w warunkach niezgodnych z rozporządzeniem, właściwy organ może nakazać rozładunek, odpoczynek na miejscu, a w skrajnych przypadkach zawrócenie transportu lub interwencję weterynaryjną na koszt przewoźnika. Powtarzające się naruszenia mogą skutkować cofnięciem autoryzacji przewoźnika typu 2, co w praktyce wyklucza dany podmiot z rynku długich przewozów zwierząt na dłuższy czas. Warto też pamiętać, że logika rygorystycznych kontroli na granicy w transporcie żywych zwierząt jest zbliżona do reżimu biosecurity znanego z eksportu do krajów o zaostrzonych wymogach sanitarnych, opisanego w artykule o eksporcie do Australii i tamtejszych wymogach biosecurity, choć dotyczy innego rodzaju ryzyka i innej podstawy prawnej.
Planowanie zlecenia: na co zwrócić uwagę przed podpisaniem umowy
Zanim przewoźnik przyjmie zlecenie transportu żywych zwierząt poza Unię Europejską, powinien zweryfikować kilka elementów jednocześnie: czy posiada aktualną autoryzację odpowiedniego typu na daną kategorię zwierząt, czy pojazd ma ważne świadectwo zatwierdzenia obejmujące planowaną długość trasy, czy kierowca i opiekun mają ważne świadectwa kwalifikacji oraz czy trasa uwzględnia realistyczne punkty kontrolne z możliwością rozładunku i odpoczynku zwierząt. Istotne jest też wcześniejsze uzgodnienie z lekarzem weterynarii właściwym dla miejsca załadunku terminu wystawienia świadectwa zdrowia zwierząt, ponieważ jest ono ważne tylko przez ograniczony czas i musi być spójne z datami wpisanymi w dzienniku podróży. Zlecenia transportu zwierząt poza UE bywają wrażliwe na wszelkie opóźnienia graniczne, dlatego rezerwa czasowa w harmonogramie jest tu ważniejsza niż przy typowym ładunku towarowym, a niedotrzymanie zaplanowanych godzin postoju może uniemożliwić dalszą jazdę bez naruszenia przepisów.
Źródła
- EUR-Lex, Council Regulation (EC) No 1/2005 on the protection of animals during transport – eur-lex.europa.eu
- European Commission, „EU rules on the protection of animals during transport” – eur-lex.europa.eu
- Główny Inspektorat Weterynarii, „Transport zwierząt” – wetgiw.gov.pl
- Department of Agriculture, Environment and Rural Affairs (DAERA), „Transporter Authorisation, Certificates of Competence, Vehicle Approval and Journey Log rules” – daera-ni.gov.uk
- European Commission, „Animal welfare during transport – rules on staging points” (kontrole i punkty odpoczynku, rozporządzenie 1255/97) – eur-lex.europa.eu
