Strefy czystego transportu kojarzą się przewoźnikom głównie z niemieckim Umweltzone czy francuskim Crit’Air, a więc rozwiązaniami unijnymi, opisanymi już w artykule o kabotażu i strefach czystego transportu w UE. Tymczasem trzy kraje spoza wspólnoty celnej, do których regularnie jeżdżą polscy przewoźnicy, czyli Wielka Brytania, Szwajcaria i Norwegia, mają własne, odrębne systemy ograniczeń emisyjnych. Różnią się one nie tylko nazwą, ale i mechanizmem działania: Londyn stosuje strefowe opłaty dzienne, Szwajcaria wplata normę emisji bezpośrednio w stawkę myta za każdy przejechany kilometr, a Norwegia różnicuje opłaty drogowe i lokalnie ogranicza wjazd najstarszych pojazdów. Poniżej wyjaśniamy, jak te systemy działają w praktyce i jakie konsekwencje finansowe grożą za wjazd pojazdem niespełniającym wymaganej normy.
Londyn: LEZ i ULEZ to dwa różne systemy dla ciężarówek
W Londynie funkcjonują obok siebie dwie odrębne strefy, co bywa źródłem nieporozumień wśród zagranicznych przewoźników. Ultra Low Emission Zone (ULEZ), rozszerzona w 2023 roku na obszar całego Wielkiego Londynu, nalicza opłatę dzienną przede wszystkim samochodom osobowym, dostawczym i motocyklom. Pojazdy ciężarowe powyżej 3,5 tony oraz autobusy i autokary powyżej 5 ton nie płacą jednak stawki ULEZ, lecz podlegają odrębnej, znacznie starszej strefie London Low Emission Zone (LEZ), obowiązującej od 2008 roku na terenie niemal całego Londynu. Aby uniknąć opłaty w LEZ, ciężarówka musi spełniać normę emisji Euro VI (w zakresie NOx i cząstek stałych). Pojazd spełniający normę Euro IV, ale nie Euro VI, płaci 100 funtów dziennie, a pojazd niespełniający nawet normy Euro IV, aż 300 funtów dziennie. Zgodność z wymogami sprawdzana jest automatycznie przez system kamer rozpoznających tablice rejestracyjne (ANPR), więc przewoźnik nie ma możliwości „przejechania niezauważenie” – brak opłaty przy niespełnionej normie skutkuje mandatem naliczanym z urzędu.
Dla przewoźników jadących do Wielkiej Brytanii kluczowe jest zarejestrowanie pojazdu w systemie Transport for London przed wjazdem do strefy, ponieważ opłatę trzeba uiścić tego samego dnia, w którym pojazd znajdzie się na terenie objętym ograniczeniem. Warto też pamiętać, że kwestie LEZ to tylko jeden z elementów formalności brytyjskich – szerzej o odprawie i systemie GVMS piszemy w artykule transport do Wielkiej Brytanii i system GVMS.
Szwajcaria: LSVA, czyli opłata drogowa uzależniona od normy emisji
Szwajcarski system nie jest klasyczną strefą miejską, lecz ogólnokrajową, przejazdową opłatą drogową LSVA (Leistungsabhängige Schwerverkehrsabgabe), naliczaną za każdy kilometr przejechany przez pojazd o dopuszczalnej masie całkowitej powyżej 3,5 tony, niezależnie od tego, czy porusza się on autostradą, czy drogą lokalną. Stawka LSVA zależy od trzech czynników: liczby przejechanych kilometrów, dopuszczalnej masy całkowitej pojazdu (lub zespołu pojazdów) oraz kategorii emisji, do której przypisany jest silnik. Obecnie obowiązują trzy kategorie: pojazdy o najwyższej emisji (odpowiadające normom Euro 0 do Euro 3) płacą najwyższą stawkę, pojazdy pośrednie (Euro 4 i Euro 5) stawkę średnią, a pojazdy spełniające normę Euro 6 stawkę najniższą. Różnica w koszcie przejazdu między najstarszym a najnowszym pojazdem sięga kilkudziesięciu procent, co przy dużym natężeniu przejazdów tranzytowych przez Szwajcarię (np. na trasie północ-południe) realnie wpływa na opłacalność korzystania ze starszego taboru.
System LSVA jest rozliczany elektronicznie, dziś w coraz szerszym zakresie na podstawie danych z lokalizacji GPS pojazdu zamiast tradycyjnego urządzenia pokładowego, a deklarowana kategoria emisji musi wynikać z dokumentów pojazdu. Brak zadeklarowanej lub niemożliwej do zweryfikowania normy emisji skutkuje automatycznym przypisaniem pojazdu do najwyższej, a więc najdroższej kategorii. Opłaty drogowe w Szwajcarii i innych krajach spoza UE, w tym różnice względem winiet czy myta kilometrowego, omawiamy szerzej w artykule myto i opłaty drogowe poza UE.
| Kraj / system | Mechanizm | Wymagana norma dla najniższej opłaty | Konsekwencja niespełnienia normy |
|---|---|---|---|
| Wielka Brytania – London LEZ | Opłata dzienna za wjazd do strefy (ciężarówki, autobusy) | Euro VI | 100 GBP/dzień (Euro IV-V) lub 300 GBP/dzień (poniżej Euro IV) |
| Wielka Brytania – ULEZ | Opłata dzienna, dotyczy głównie aut osobowych i dostawczych do 3,5 t | Euro 6 (diesel) / Euro 4 (benzyna) | 12,50 GBP/dzień (nie dotyczy większości ciężarówek) |
| Szwajcaria – LSVA | Opłata za kilometr, zależna od masy i klasy emisji | Euro 6 | Wyższa stawka za tonokilometr w niższej kategorii emisji |
| Norwegia – strefy środowiskowe (miljøzone) | Lokalne ograniczenia wjazdu i zróżnicowane opłaty drogowe | Zależnie od miasta, promowane Euro VI | Zakaz wjazdu najstarszych pojazdów diesla w wybranych strefach lub wyższa opłata |
Norwegia: lokalne strefy środowiskowe zamiast jednego systemu krajowego
Norwegia nie wprowadziła jednego, ogólnokrajowego systemu opłat emisyjnych analogicznego do szwajcarskiej LSVA. Zamiast tego największe miasta, przede wszystkim Oslo i Bergen, mają prawo wprowadzać własne strefy środowiskowe (miljøzone) w okresach podwyższonego zanieczyszczenia powietrza, zwykle w sezonie jesienno-zimowym. W Oslo najbardziej rygorystyczny wariant ograniczeń może obejmować zakaz wjazdu dla najstarszych pojazdów z silnikiem diesla, pierwszy raz zarejestrowanych przed 2011 rokiem i niespełniających norm emisji od Euro 0 do Euro 5, gdy przekroczone zostają dopuszczalne stężenia zanieczyszczeń. Niezależnie od stref sezonowych, w Oslo działa też system opłat drogowych (bomring) z trzema pierścieniami poboru, w którym pojazdy o masie powyżej 3,5 tony płacą wyższe stawki niż samochody osobowe, a wysokość opłaty zależy dodatkowo od pory dnia i kierunku przejazdu.
Dla przewoźnika oznacza to konieczność sprawdzenia aktualnego statusu strefy przed wjazdem do konkretnego miasta, ponieważ ograniczenia mogą być włączane i wyłączane w zależności od bieżących pomiarów jakości powietrza, a nie obowiązywać przez cały rok w jednakowej formie. Warto też pamiętać, że przejazd przez Norwegię czy Szwajcarię w miesiącach zimowych wiąże się dodatkowo z wymogami dotyczącymi opon zimowych i wyposażenia pojazdu, o czym piszemy w artykule o eksploatacji pojazdów w trudnych warunkach klimatycznych.
Czym te systemy różnią się od unijnych stref czystego transportu
Podstawowa różnica względem stref unijnych, takich jak niemieckie Umweltzone czy francuskie ZFE, polega na tym, że w Wielkiej Brytanii i Szwajcarii opłata jest naliczana automatycznie na podstawie danych elektronicznych (kamer ANPR lub lokalizacji GPS), a nie fizycznej winiety czy naklejki umieszczanej na szybie. Nie trzeba więc kupować i naklejać żadnego dokumentu przed wjazdem, ale trzeba zarejestrować pojazd i jego dane emisyjne w odpowiednim systemie elektronicznym z wyprzedzeniem, najlepiej jeszcze przed rozpoczęciem trasy. Drugą różnicą jest zakres geograficzny: podczas gdy unijne strefy niskoemisyjne dotyczą zwykle konkretnego miasta lub jego części, szwajcarska LSVA obejmuje cały kraj i każdy przejechany kilometr, co w praktyce czyni normę emisji pojazdu stałym elementem kalkulacji kosztów każdego kursu tranzytowego przez Alpy, niezależnie od tego, czy trasa prowadzi przez miasto, czy przez autostradę międzymiastową.
W praktyce oznacza to, że przewoźnik planujący regularne trasy do Wielkiej Brytanii lub tranzyt przez Szwajcarię powinien traktować normę emisji pojazdu jako stały parametr kosztowy, a nie jednorazową przeszkodę formalną, i uwzględniać go już na etapie doboru taboru do konkretnych kierunków.
Źródła
- Transport for London, „Lorries, vans, buses/minibuses, coaches and specialist heavy vehicles” – tfl.gov.uk
- Transport for London, „Penalty charges for the LEZ” – tfl.gov.uk
- trans.info, „ULEZ expanded London-wide: HGVs will pay current LEZ charges” – trans.info
- Bundesamt für Zoll und Grenzsicherheit (BAZG), „Leistungsabhängige Schwerverkehrsabgabe (LSVA)” – bazg.admin.ch
- impargo, „LSVA 3 (LSVA III) in Switzerland: Truck Toll 2026 Explained” – impargo.de
- Green-Zones.eu, „Norway’s low emission zones explained” – green-zones.eu
- Urban Access Regulations, „Norway – Low Emission Zones” – urbanaccessregulations.eu
